YAKIT KISKACI VE KARAYOLU TAŞIMACILIĞINDA YENİ NAVLUN DÖNEMİ

2026 yılı, lojistik sektörü açısından önemli kırılmaların yaşandığı bir dönem olarak kayıtlara geçmektedir.

Şubat sonu başlayan İran- ABD/İsrail savaşının Hürmüz Boğazındaki petrol akışına vurduğu darbe nedeniyle, petrolün varil fiyatı kısa bir süre içerisinde yaklaşık 60 dolar seviyesinden 120 dolar seviyesine yükselmiştir. Bu artışın olumsuz yansımaları öncelikle taşımacılık ve lojistik sektörü üzerinde çok sert şekilde hissedilmektedir.  

Karayolu taşımalarında sefer maliyetinin en önemli bileşeni yakıttır ve oranı %35 – 40 aralığındadır.

Yakıt fiyatlarında maliyet artışının navlunlara nasıl %40’lara varan oranlarda yansıdığını somut ve şeffaf şekilde ortaya koyalım:

Maliyet artışlarını izlenebilir şekilde ortaya koyan iki referans üzerinden tespitlerimizi yapalım.

1-      Türk taşımacıların yaşadığı gerçeklik üzerinden incelersek, aşağıdaki tablo kapıkule yakıt fiyatlarıyla artışı ortaya koymaktadır.

2-      Avrupa Birliğinin haftalık yayınladığı oil bulletin üzerinden değerlendirirsek aşağıdaki tablo Avrupa Birliği ülkeleri ortalama fiyatları ile artışı ortaya koymaktadır.  

Her iki veri seti de açık bir gerçeği ortaya koymaktadır: Yakıt maliyetlerinde yaşanan bu ölçekteki artışların taşımacılar tarafından tek başına karşılanması ekonomik olarak sürdürülebilir değildir. Yakıt maliyetlerinde değişimlerin şeffaf hesaplanabilir bir mekanizma ile navlunlara yansıtılması son derece doğru ve adil olacaktır.

Hava ve deniz taşımacılık sektörleri yıllardır BAF mekanizmasını sistematik çözüm olarak başarı ile uygulamaktadır. Peki biz kara taşımacıları neden BAF mekanizmasını uygulamada aynı başarıyı gösteremiyoruz.

Bunun temel nedenlerinden biri, sektörde uzun süredir hâkim olan yoğun ve çoğu zaman yıkıcı nitelikteki fiyat rekabetidir. Bu rekabet ortamı, maliyet artışlarının sistematik ve ortak bir yöntemle yönetilmesini zorlaştırmaktadır.

Bu cendereden tek çıkış yolu yakıt maliyetindeki değişimleri tartışma konusu olmaktan çıkartıp faturalarımıza ayrı bir maliyet kalemi olarak gösterebilme alışkanlığı kazanmaktır.

Peki artık kaçınılmaz olan şeffaf sürdürülebilir ve hesaplanabilir BAF (bunker adjustment factor) ya da FAF (fuel adjustment factor) adı altında mekanizmasını nasıl kuracağız.

1-      Öncelikle referans alınacak bir tarih ve baz yakıt fiyatı belirlenmeli, bu referans değer üzerinden yukarı veya aşağı yönlü fiyat değişimlerini gösteren bir eskalasyon tablosu oluşturulmalıdır.

2-      Kapıkule baz fiyatları esas alınacaksa her ayın son günü, EU Haftalık Oil bülten fiyatları baz alınacaksa her ayın son haftasındaki referans fiyatlar alınarak bir sonraki ayın yakıt ayarlama oranı hesaplanabilir

3-      Navlun faturaları düzenlenirken toplam bedel “Navlun + BAF/FAF” şeklinde iki ayrı kalem halinde gösterilmelidir

Bu yaklaşım sayesinde yakıt fiyatlarındaki dalgalanmalar hem artış hem de düşüş yönünde şeffaf biçimde yansıtılabilir ve taraflar arasında güvene dayalı daha sürdürülebilir bir fiyatlandırma modeli oluşturulabilir.

Bu çerçevede firmamız tarafından geliştirilen ve hâlihazırda uygulanan yakıt maliyet uyarlama mekanizmasını incelemelerinize sunuyoruz. Konuya ilişkin görüş, öneri veya eleştirilerini paylaşmak isteyen arkadaşlarımın katkılarını memnuniyetle duymak isterim.

Önümüzde yeni bir küresel düzenin şekillenmekte olduğu görülmektedir. Enerji kaynaklarının stratejik bir unsur haline gelmesi, yakıt fiyatlarındaki dalgalanmaların gelecekte de devam edebileceğine işaret etmektedir. Bu nedenle yakıt maliyetlerini sistematik şekilde yönetebilen modeller, taşımacılık sektörünün geleceği açısından belirleyici bir rol üstlenecektir.

Bahaddin KARAKUŞ

Ek1: